sme001003688.jpg

Enkele historische weetjes over Walem

Op het grondgebied van het huidige Walem waren er al mensen in de steentijd. Dat blijkt uit verschillende vondsten op de plaats "Zonnebergen", tussen het Schaliënhof en de Oude Antwerpsebaan (Oude Bergen). 

De naam Waelhem (Walem) wijst op bewoning in de periode van de Frankische landname (vijfde-achtste eeuw). In die tijd werden plaatsnamen gevormd met het element heem (woonplaats). Eind twaalfde eeuw duikt Walem voor het eerst in de geschreven bronnen op. 

Een bloeiend dorp in het Land van Mechelen … 

In tegenstelling tot Heffen, Hombeek, Leest en Muizen maakte Walem geen deel uit van de Heerlijkheid Mechelen. Walem behoorde wel tot de baronie Duffel. Die baronie was een deel van het Land van Mechelen. Dat laatste viel onder het hertogdom Brabant en stond volledig los van de Heerlijkheid. 

Vanaf de eerste helft van de dertiende eeuw had Walem eigen schepenen. Zij bestuurden een bloeiend dorp. Vooral in de veertiende en vijftiende eeuw kende Walem welvaart door het weversambacht. Filips van Saint-Pol liet er op een bepaald ogenblik zelfs munt slaan. 

… dat ook tegenslagen kende 

De brandende kerk van Walem in 1952, foto door Leon Van Baelen. © Stadsarchief Mechelen – beeldbankmechelen.beWalem kreeg echter ook de nodige tegenslagen te verwerken. Zo gingen er tweehonderd huizen verloren tijdens een brand in 1458. 

Het was niet de enige keer dat de rode haan over het dorp kraaide. Vooral de al in 1203 vermelde Onze-Lieve-Vrouwekerk werd doorheen de eeuwen meermaals door brand geteisterd. De laatste keer gebeurde dat in 1952, door een blikseminslag. 

Naast vuur is ook het water een grote vijand van Walem geweest. Het dorp ligt vlakbij drie rivieren: Dijle, Nete en Zenne. Onder meer in 1928, 1953 en 1976 waren er grote overstromingen. 

Doorheen de eeuwen leed Walem ook heel wat oorlogsschade. De Eerste Wereldoorlog vormde daarbij een triest hoogtepunt. 

Het Fort van Walem 

Het Fort van Walem in 2005, foto door Focus-In Lint. © Stadsarchief Mechelen – beeldbankmechelen.beEen gekende episode uit die Eerste Wereldoorlog is de heldhaftige verdediging van het Fort van Walem. 

Dat fort maakte deel uit van de tweede fortengordel rond Antwerpen. Het werd samen met vijftien andere forten gebouwd op de baan Brussel-Mechelen-Antwerpen. 

Op 28 september 1914 begonnen de oprukkende Duitsers het Fort van Walem met zwaar geschut te beschieten. De beschietingen werden geleid vanop de Sint-Romboutstoren en richtten zware vernielingen aan. Slechts 180 van de 500 Belgische verdedigers overleefden. Op 2 oktober gaven zij zich over. Een legende was geboren … 

Vanaf 1953 nam de Civiele Bescherming zijn intrek in het fort. Vanaf 1964 was deze standplaats zelfs de nationale commandopost en dit tot 1993. Vandaag is het fort eigendom van Natuurpunt. Natuur en erfgoed gaan er hand in hand. 

De Walembrug

Affiche betreffende de viering te walem van 75 jaar Belgische onafhankelijkheid en de slag bij de brug van walem, 1905. © Stadsarchief Mechelen – beeldbankmechelen.beWie over wapengekletter en Walem spreekt denkt meteen ook aan de Walembrug. Deze brug is van oudsher één van de weinige oversteekplaatsen van de Nete en maakt deel uit van de oude verbinding Mechelen-Antwerpen. Het hoeft dan ook geen verwondering op te wekken dat er doorheen de eeuwen meermaals slag om geleverd is. 

Dit was bijvoorbeeld zo tijdens de Belgische onafhankelijkheidsoorlog tegen de Nederlandse koning Willem I. Op 21 oktober stak een terugtrekkende Nederlandse legereenheid de brug in brand. Een groep van 300 Belgische vrijwilligers kon de brug heroveren en de brand blussen. Op zeker ogenblik tijdens dit gevecht nam jager Le Boeuf uit Luxemburg het Belgische vaandel en plantte het onder een vijandelijke kogelregen nabij de brug om zo zijn medestrijders aan te vuren. Kunstschilder Kamiel Payen vertrouwde deze heldendaad toe aan het doek. Zijn schilderij hangt in het Dorpshuis Walem. 

Klooster van Roozendaal 

Te midden van al dat wapengekletter is er ook heel wat afgebeden geweest in Walem. Dit gebeurde onder meer in het vroegere klooster van Roozendaal. Dit klooster werd gesticht rond 1230 door de Berthouts. De naam ervan zou afkomstig van een helling begroeid met wilde witte rozen. Gedurende eeuwen oefende het klooster een gunstige invloed uit op de omgeving. Vandaag resten enkel nog wat ruïnes op de grens van Walem en Sint-Katelijne-Waver. 

De velodroom 

Wist je dat Walem ooit zijn eigen velodroom had? Deze werd geopend in 1908 om aan het begin van de Eerste Wereldoorlog afgebroken te worden. In 1924 werd de velodroom heropend. Na 1965 geraakte de plaats in verval, om uiteindelijk opgeslokt te worden door het industriegebied Mechelen-Noord. 

De velodroom was een exponent van een bloeiend sportief leven. Walem bracht verschillende kampioenen voort: bokser Frans Van der Auweraer, veldrijder Frans Feremans, loper Edward Schroeven ... 

Koning auto 

De opmars van koning auto en de daaraan gekoppelde wegenaanleg speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van Walem. Zo had de aanleg van de autosnelweg E19 in de jaren 1970 een grote invloed, bijvoorbeeld door onteigeningen. De E19 sneed eveneens het natuurgebied Battenbroek af van het gekende Mechelse kasteel Emmaüs. Ook andere drukke wegen hebben het uitzicht van Walem voorgoed mee veranderd. 

Sinds 1 januari 1977 maakt Walem deel uit van de fusiegemeente Mechelen. 

Bronnen 

  • DAEMS, S. e.a. 'Van Waelhem tot Walem. Historiek van een kleine gemeente met een groot verleden'. Walem, 2005.
  • KOCKEN, M. 'Gids voor oud en groot Mechelen'. Antwerpen-Rotterdam, 1989 , 2de uitgave,  pp. 454-456.
  • Stadsarchief Mechelen, Verzameling Berlemont, Varia, kaft 2, p. 88.
  • VAN UYTVEN, R. 'De geschiedenis van Mechelen. Van Heerlijkheid tot Stadsgewest'. Mechelen, 1991.
  • www.beeldbankmechelen.be (geraadpleegd op 02/03/2012). 

Meer weten? 

  • In de leeszaal van het Stadsarchief Mechelen vind je verschillende oude documenten over Walem: burgerlijke stand ouder dan 100 jaar, uitgebreid archief 19e- en 20e eeuw (verkiezingen, landbouw, onderwijs, fiscaliteit, …), ook ancien-régimearchief (onder meer heerlijkheid Battenbroek en parochiekerk) …
  • Je kunt ook altijd terecht bij de Heemkundige Kring Dr. Croquet vzw – Walem.  
  • Voor oude foto's kun je kijken in de online beeldbank.